Faaliyet Öncesi Risk Planlaması: Plan, Ekip, Ekipman ve Acil Durum

Kaçkar Dağları'nda bir sabah yürüyüşe başladığınızda dağın size ne hazırladığını tam olarak bilemezsiniz. Karadeniz'den gelen nemli hava birkaç saat içinde vadileri sise boğabilir, öğleden sonra yükselen bulutlar sağanağa ya da yıldırımlı fırtınaya dönebilir, haziran ortasında bile geçitlerde sertleşmiş kar alanlarıyla karşılaşabilirsiniz. Bu belirsizliği ortadan kaldırmak mümkün değil; ama onu yönetmek mümkün. Biz ÇADOSK olarak güvenliği tek bir cümleyle özetliyoruz: Faaliyet güvenliği planlamanın ilk adımıdır. Yani dağdaki güvenlik, sırt çantası kapanmadan, araç vadiye girmeden, masanın başında başlar.

Bu yazıda kulübümüzün Güvenlik Merkezi'nde de yer alan dört adımlı yaklaşımı ayrıntılı biçimde ele alıyoruz: Plan, Ekip, Ekipman ve Acil Durum. Ardından dağcılıkta belki de en zor verilen kararı, dönüş noktası (turnaround) kararını konuşacağız ve yazının sonunda faaliyet öncesinde kullanabileceğiniz bir kontrol listesi paylaşacağız. Amacımız kimseyi korkutmak değil; dağı daha uzun yıllar boyunca, daha keyifli ve daha bilinçli biçimde yaşayabilmemiz için ortak bir dil oluşturmak.

Risk planlaması neden bir alışkanlık olmalı?

Dağda yaşanan olayların büyük bölümü tek bir büyük hatadan değil, birbirine eklenen küçük ihmallerden doğar. Geç başlanan bir gün, kontrol edilmemiş bir hava tahmini, grubun en yavaş üyesinin temposunun hesaba katılmaması, kafa lambasının pilinin unutulması... Tek başına her biri önemsiz görünür. Ancak hepsi aynı gün bir araya geldiğinde ekip kendini karanlıkta, siste ve yorgun bir halde, dönüş yolunu arar halde bulabilir.

Risk planlaması bu zinciri baştan kırmanın yoludur. Biz planlamayı bir bürokrasi olarak değil, bir düşünme alışkanlığı olarak görüyoruz. Kulübümüzün ilkelerinden ilki de budur: faaliyet öncesi risk değerlendirmesi ve planlama. Hava, rota, ekip, yetkinlik, ekipman, iletişim ve geri dönüş planı faaliyet öncesinde değerlendirilmelidir. Bunu her faaliyette tekrarladığınızda zamanla süreç kısalır, ama derinliğinden bir şey kaybetmez.

Risk planlamasının bir başka faydası da ekip içinde ortak bir resim oluşturmasıdır. Plan yalnızca liderin kafasında olduğunda, lider yorulduğunda ya da bir sorun yaşadığında ekip ne yapacağını bilemez. Plan paylaşıldığında ise herkes dönüş saatini, alternatif rotayı ve acil durumda kimin ne yapacağını bilir.

01 Plan: Rota, hava, süre ve dönüş noktası

Planlamanın ilk adımı, nereye ve nasıl gideceğimizi netleştirmektir. Bu adımda dört başlığı birlikte düşünürüz.

Rota. Rotanın uzunluğu, toplam tırmanış ve iniş farkı, zemin türü (patika, moren, kaya, kar), su kaynakları ve kaçış noktaları belirlenmelidir. Kaçkarlar'da birçok rota yaylalardan başlar; Ayder, Kavrun, Palovit, Elevit ve Pokut gibi yaylalar hem başlangıç noktası hem de gerektiğinde geri çekilme noktası olarak düşünülebilir. Harita üzerinde rotayı incelerken şu soruları sorarız:

• Rota üzerinde yön bulmanın zorlaştığı, sisli havada kaybolma riski olan geniş düzlükler var mı?
• Dere geçişleri var mı ve bunlar kar erimesi ya da yağış sonrası ne kadar zorlaşabilir?
• Rotada sert kar alanı, dik yamaç ya da kaya düşmesine açık bölümler var mı?
• Bir sorun yaşanırsa en yakın güvenli noktaya, yerleşime ya da araç yoluna nasıl ulaşılır?

Hava. Tek bir kaynağa bakmak yerine birden fazla tahmini karşılaştırmak ve faaliyete yakın saatlerde tahmini yeniden kontrol etmek gerekir. Dağ havası vadideki havadan farklıdır; rakım arttıkça sıcaklık düşer, rüzgârın etkisi artar. Kaçkarlar'da yaz aylarında öğleden sonra gelişen konvektif bulutlar ve gök gürültülü sağanaklar sık görülür. Bu yüzden zirve ya da geçit hedefli günlerde erken başlamak, en açık maruz kalınan bölümleri öğleden önce tamamlamak iyi bir alışkanlıktır.

Süre. Rota süresini hesaplarken yalnızca yürüme süresine değil, molalara, fotoğraf duraklarına, olası beklemelere ve grubun en yavaş üyesinin temposuna da bakarız. Bir grup, en yavaş üyesi kadar hızlıdır. Hesaplanan süreye bir de güvenlik payı ekleriz; çünkü dağda her şey planlandığından biraz daha uzun sürer.

Dönüş noktası. Planın en kritik parçası, nerede ve ne zaman geri döneceğimizin önceden belirlenmesidir. Bunu aşağıda ayrı bir bölümde ele alıyoruz; ama şimdiden altını çizelim: dönüş noktası dağa çıkmadan belirlenir, dağda pazarlığı yapılmaz.

02 Ekip: Yetkinlik, sağlık ve görev dağılımı

Aynı rota, farklı bir ekiple bambaşka bir risk düzeyine sahip olabilir. Bu yüzden ikinci adımımız ekibi değerlendirmektir.

Yetkinlik. Ekip üyelerinin rota için gereken teknik becerilere sahip olup olmadığını dürüstçe sorgularız. Kramponla yürüme, kazma ile kendini durdurma (self-arrest), harita ve pusula kullanımı, temel ilk yardım gibi beceriler gerekiyorsa bunlar faaliyetten önce kazanılmış ve pratik edilmiş olmalıdır. Dağ, bir beceriyi ilk kez denemek için en uygun yer değildir. Kulüp olarak yetkin liderlik, doğru ekipman ve kontrollü katılım ilkesini bu nedenle önemsiyoruz.

Sağlık. Ekip üyelerinin bilinen sağlık durumları, düzenli kullandıkları ilaçlar, alerjileri ve o günkü fiziksel durumları lider tarafından bilinmelidir. Bu bilgiler gizlilik içinde ve yalnızca güvenlik amacıyla paylaşılır. Önceki gece uykusuz kalmış, hasta ya da sakatlıktan yeni çıkmış biri için o günün rotası uygun olmayabilir. "Hayır, bugün olmaz" diyebilmek de bir yetkinliktir.

Görev dağılımı. Her ekipte en azından şu roller netleşmelidir:

• Lider: Rotayı yöneten, kararları veren ve dönüş noktası kararının sorumluluğunu taşıyan kişi.
• Artçı (son kişi): Grubun en arkasında yürüyen, kimsenin geride kalmadığından emin olan deneyimli kişi.
• İlk yardım sorumlusu: İlk yardım çantasını taşıyan ve tercihen güncel ilk yardım eğitimi almış kişi.
• İletişim sorumlusu: Telefon, telsiz ve dışarıdaki irtibat kişisiyle iletişimi takip eden kişi.

Küçük ekiplerde bu roller birleşebilir, ama kimin ne yaptığının belirsiz kalmaması gerekir. Ayrıca dağa çıkmayan, faaliyetin rotasını ve beklenen dönüş saatini bilen bir irtibat kişisi mutlaka olmalıdır. Ekip belirlenen saatte haber vermezse bu kişi ne yapacağını önceden bilmelidir.

03 Ekipman: Kontrol, uygunluk ve yedekleme

Üçüncü adım ekipmandır. Burada üç kelimeye odaklanırız: kontrol, uygunluk ve yedekleme.

Kontrol. Ekipmanın çantaya girmesi, çalışır durumda olduğu anlamına gelmez. Kafa lambasının pili, ilk yardım çantasındaki malzemelerin son kullanma tarihleri, kramponların bağlantıları, ayakkabı tabanlarının durumu ve yağmurluğun su geçirmezliği faaliyetten önce kontrol edilmelidir. Teknik ekipman (ip, emniyet kemeri, kask, kazma) için üretici talimatlarına uygun kullanım ömrü ve hasar kontrolü ayrıca önemlidir.

Uygunluk. Ekipman rotaya ve mevsime uygun olmalıdır. Kar alanı geçilecekse krampon ve kazma; kaya düşmesi riski varsa kask; uzun bir gün planlanıyorsa yeterli su ve enerji. Bir başkasından ödünç alınan ekipmanın da kullanıcıya uyduğundan ve kullanıcının onu nasıl kullanacağını bildiğinden emin olunmalıdır.

Yedekleme. Tek bir ekipmana bağımlı kalmamak gerekir. Telefonun pili biterse ne olacak? Navigasyon uygulaması çalışmazsa elimizde kâğıt harita ve pusula var mı? Ekipteki herkesin kafa lambası var mı, yedek pil var mı? Grup ekipmanı (ilk yardım çantası, acil durum barınağı, tamir seti, yedek giysi) ekip içinde paylaştırılmalı ve kimin neyi taşıdığı bilinmelidir.

04 Acil durum: 112, koordinat, iletişim ve tahliye

Dördüncü adım, hiç yaşanmamasını umduğumuz ama mutlaka hazırlıklı olmamız gereken durumdur. Kulübümüzün yaklaşımı açıktır: Acil durumda 112 aranır; konum, olay türü ve ekip bilgisi açık biçimde paylaşılır.

Acil durum planı faaliyet öncesinde şu soruları yanıtlamalıdır:

• Rota üzerinde telefon kapsama alanının olduğu ve olmadığı bölümler nereler?
• Koordinatlarımızı nasıl ve hangi formatta okuyup paylaşacağız? Ekipteki herkes bunu biliyor mu?
• İletişim kurulamazsa kim, nereye, ne kadar sürede yardım çağırmaya gidecek?
• Bir yaralıyı taşımak ya da beklemek gerekirse sığınabileceğimiz yerler nereler?
• Tahliye için olası yollar ve araçla ulaşılabilecek en yakın noktalar hangileri?

Koordinat paylaşımında enlem ve boylamın derece formatında, rakam rakam ve hangi formatın kullanıldığı belirtilerek okunması karışıklığı önler. Telefonlarda pil tasarrufu, kapsama alanı olmadığında yapılacaklar ve yardım beklerken sinyal verme gibi konuları blogumuzdaki dağda acil durum yazısında ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Dağda verilen en iyi kararlar, genellikle dağa çıkmadan önce verilmiş kararlardır. Acil durum planı, kriz anında düşünmek zorunda kalmamak için yapılır.

Dönüş noktası kararı: Dağcılığın en zor cümlesi

"Dönüyoruz." Bu kelimeyi söylemek, zirveye çıkmaktan çoğu zaman daha zordur. Saatlerce yürümüş, zirveyi görmüş, belki aylarca bu günü beklemiş bir ekip için geri dönmek bir kayıp gibi hissettirebilir. Oysa dağcılıkta asıl başarı zirveye ulaşmak değil, ekibin tamamıyla güvenle evine dönmesidir.

Dönüş noktası iki biçimde tanımlanabilir:

1. Zaman bazlı dönüş noktası: "Saat 12.00'de nerede olursak olalım geri dönüyoruz." Bu yaklaşım, inişin gün ışığında tamamlanmasını ve öğleden sonra kötüleşebilecek havadan korunmayı sağlar.
2. Koşul bazlı dönüş noktası: "Geçitte görüş belirli bir mesafenin altına düşerse, ekipten biri tempoyu sürdüremezse ya da gök gürültüsü duyulursa geri dönüyoruz." Bu yaklaşım değişen koşullara göre karar vermeyi kolaylaştırır.

En sağlıklı plan, bu ikisini birlikte kullanır. Dönüş saatini hesaplarken şunu unutmayız: iniş, yorgunlukla birlikte gelir. Gün boyu harcanan enerji, dikkat kaybı ve azalan ışık, inişi çoğu zaman çıkıştan daha riskli hale getirir. Bu yüzden dönüş saati, inişin rahatça ve gün ışığında tamamlanabileceği biçimde, güvenlik payı bırakılarak belirlenmelidir.

Dönüş noktası kararını zorlaştıran bazı düşünce tuzakları vardır ve bunları tanımak, onlardan korunmanın ilk adımıdır:

• "Bu kadar geldik": Harcanan emeğe bakarak devam etme isteği. Oysa geçmişte harcanan emek, önümüzdeki riskin büyüklüğünü değiştirmez.
• Zirve ateşi: Hedefe yaklaştıkça risk algısının körelmesi.
• Grup baskısı: Kimsenin geri dönmeyi ilk dile getiren kişi olmak istememesi.
• Tanıdıklık: "Bu rotayı defalarca yürüdüm" rahatlığı. Her gün koşullar farklıdır.

Bu tuzaklara karşı en iyi koruma, kararı önceden vermek ve ekipteki herkesin "geri dönelim" deme hakkı olduğunu açıkça konuşmaktır. Bizim ekiplerimizde endişesini dile getiren kişi asla yargılanmaz; tersine, ekibin gözü kulağı olarak görülür.

Faaliyet öncesi kontrol listesi

Aşağıdaki tablo, dört adımlı yaklaşımımızı faaliyet öncesinde hızlıca gözden geçirebilmeniz için hazırlandı. Her faaliyet farklıdır; listeyi kendi rotanıza ve ekibinize göre uyarlayabilirsiniz.

Bu listeyi faaliyetten bir gün önce ekip toplantısında, sabah yola çıkmadan önce ise kısa bir brifing sırasında tekrar gözden geçirmenizi öneririz. Brifing, planın ekibin tamamına ulaştığından emin olmanın en basit yoludur.

Dağda planın güncellenmesi

Plan, dağa çıkınca rafa kaldırılan bir belge değildir. Koşullar değiştikçe plan da gözden geçirilir. Bunun için gün içinde belirli noktalarda kısa değerlendirme molaları vermeyi öneriyoruz: yaylanın çıkışında, ilk geçidin altında, sert kar alanına girmeden önce. Bu molalarda üç basit soru sorulur: Hava beklediğimiz gibi mi? Ekibin durumu nasıl? Zamanlamamız planla uyumlu mu?

Cevaplardan biri olumsuzsa planın bir sonraki adımına geçmeden önce durup düşünmek gerekir. Bazen bu bir rota değişikliği, bazen daha kısa bir hedef, bazen de dönüş kararı anlamına gelir. Faaliyet bittiğinde ise kısa bir değerlendirme yapmak, neyin iyi gittiğini ve neyin geliştirilebileceğini konuşmak bir sonraki planı daha da güçlendirir. Bu değerlendirmeler, kulüp olarak şeffaf yönetim ve sürekli öğrenme kültürümüzün de bir parçasıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Kısa ve kolay bir yürüyüş için de risk planlaması yapmak gerekir mi?

Evet, ama planlamanın kapsamı faaliyetin büyüklüğüyle orantılıdır. Kısa bir yayla yürüyüşü için bile rota, hava tahmini, dönüş saati ve dışarıdaki bir irtibat kişisi belirlenmelidir. Kaçkarlar'da hava kısa sürede değişebildiği için kolay görünen bir rota da sis ya da yağışla birlikte zorlaşabilir.

Dönüş saatini nasıl belirlemeliyiz?

İnişin gün ışığında ve rahat bir tempoyla tamamlanabileceği saati hesaplayıp buna güvenlik payı ekleyerek belirleyebilirsiniz. Yaz aylarında öğleden sonra gelişebilen gök gürültülü sağanakları da hesaba katarak açık ve maruz kalınan bölümleri öğleden önce tamamlamayı hedefleyin. Bu saat dağa çıkmadan önce belirlenmeli ve tüm ekip tarafından bilinmelidir.

Ekipte görüş ayrılığı olursa dönüş kararını kim verir?

Kararın sorumluluğu ekip liderindedir; ancak ekipteki herkesin endişesini dile getirme hakkı vardır. İyi bir lider, özellikle geri dönme yönündeki görüşleri ciddiye alır. Belirsizlik durumunda daha temkinli seçeneği tercih etmek dağda genellikle doğru yaklaşımdır.

İrtibat kişisi ne yapmalıdır?

İrtibat kişisi faaliyetin rotasını, ekip listesini, beklenen dönüş saatini ve haber gelmezse ne kadar bekleyeceğini önceden bilmelidir. Belirlenen sürede ekipten haber alınamazsa 112'yi arayarak elindeki rota ve ekip bilgisini paylaşır. Bu bilgilerin yazılı olarak verilmesi karışıklığı önler.

Kontrol listesini her faaliyette baştan doldurmak gerekir mi?

Evet, öneririz. Her faaliyette hava, ekip ve koşullar farklıdır; geçen sefer sorunsuz geçen bir rota bu kez farklı riskler taşıyabilir. Liste zamanla alışkanlığa dönüşür ve birkaç dakikada tamamlanır, ama unutulan küçük bir ayrıntıyı yakalaması bile bu zamana değer.